«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне инновациялық және ғылыми-техникалық даму мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңы жобасының тұжырымдама жобасы

«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне инновациялық және ғылыми-техникалық даму мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы (бұдан әрі – Заң жобасы).

Қазақстан Республикасы Президентінің 2018 жылғы 15 ақпандағы № 636 Жарлығымен бекітілген 2.10. бастамамен Қазақстан Республикасының 2025 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспарының (бұдан әрі – СДЖ 2025) шеңберінде инфрақұрылымды дамыту және цифрландыру үшін кедергілерді жою, «Технологиялық жаңарту және цифрландыру» реформасы жөніндегі міндеттер шеңберінде көзделген жаңа технологияларды дамыту үшін заңнамалық жағдайларды қамтамасыз ету жөніндегі бастама бекітілді.

Аталған бастама негізінде неғұрлым қолданылатын технологияларды пайдалануды стандарттау және зияткерлік меншік құқықтарын қорғауды қамтамасыз ету сияқты болашақ технологияларын дамытуды және экономиканы цифрландыруды ынталандыруға мүмкіндік беретін заңнамалық өзгерістер қабылданатын болады.

Бұдан басқа, Қазақстан Республикасының Президенті жалпы ұлттық инновациялық және ғылыми-техникалық даму жөнінде ұсыныстар енгізуді тапсырғанын атап өткен жөн (2019 жылғы 23 тамыздағы №19-01-7.30 кеңес хаттамасының 3 тармағы (8к.т), Елдің индустриялық-инновациялық дамуы), сондай-ақ заңнаманы іс жүзінде іске асыру және венчурлік қаржыландыруды одан әрі дамыту, оның ішінде заңнаманы жетілдіру жолымен (2020 жылғы 24 қаңтардағы №20-01-7.2 кеңес хаттамасының 8-тармағы, Елдің 2019 жылғы әлеуметтік-экономикалық даму қорытындылары және 2020 жылға арналған міндеттер туралы).

Ағымдағы жылғы 4 наурызда өткен «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасын іске асыру жөніндегі кеңестің қорытындысы бойынша Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасының Үкіметіне ұсыныстар енгізу тапсырылды:

- мемлекеттік және квазимемлекеттік секторларда басым тәртіппен бәсекеге қабілетті қазақстандық IT-әзірлемелерді сатып алу;

- цифрландыру саласындағы жобаларды келісу кезінде бюджеттік рәсімдерді оңайлату;

- инвесторлардың тәуекелдерін барынша азайтуды ескере отырып, венчурлік қаржыландыруды ынталандыру және венчурлік инвестициялардың кепілдіктерін ұсыну;

- ІТ жобаларды венчурлік қаржыландыру кезінде «қателесу құқығын» бекіту (2020 жылғы 4 наурыздағы №20-01-7.7 хаттаманың 2-тармағының 9) тармақшасы).

Сондай-ақ, осы отырыста Қазақстан Республикасының Президенті 4.0 Индустрия элементтерін дамыту, оның ішінде «Модельдік цифрлық фабрикалар» жобасын кеңейту, жасанды интеллект, интернет заттарын және басқа да ІТ-технологияларын пайдалану жөніндегі реттеуші және ынталандырушы шаралар кешенін әзірлеуді тапсырды (Хаттаманың 2-тармағының 7) тармақшасы);

Осыған байланысты, СДЖ 2025 іске асыруда, сондай-ақ Мемлекет басшысының жоғарыда көрсетілген тапсырмаларын орындау үшін қолданыстағы заңнамаға талдау жүргізілді, қолданыстағы тетіктердің жеткіліксіз тиімділігінің себептері айқындалды, заң қабылдаудың болжамды салдарлары зерделенді және талданды, сондай-ақ халықаралық тәжірибе зерделенді.

Қазіргі уақытта инновация саласында жүргізіліп жатқан мемлекеттік саясатқа қарамастан, Қазақстан кәсіпорындарының қызметі әлі де сипатталады:  

– өңдеу өнеркәсібіндегі жеткілікті орташа еңбек өнімділігі - 35,3 мың АҚШ долл./адам (2018 ж.), бұл ЭЫДҰ елдеріне қарағанда орта есеппен 2 есе аз;

- ҚР өңдеу өнеркәсібіндегі жоғары технологиялық салалардың төмен үлесі;

- кәсіпорындардың салыстырмалы төмен инновациялық белсенділігі-10,6%.  

Салыстыру үшін Швецияда бұл көрсеткіш -57%, Германияда –70%, Финляндияда – 46%, Австрияда – 70%, Ұлыбританияда – 62% құрайды;

-Қазақстандағы ғылыми-зерттеу және тәжірибелік–конструкторлық жұмыстарға (бұдан әрі – ҒЗТКЖ) арналған шығындар ЖІӨ–нің 0,15%–нан кемін, Ресейде-1,2%, Малайзияда-1,3%, ал Австралияда-2,2%- ды құрайды.

Сондай–ақ жыл сайын жоғары технологиялық өнім экспортының үлесі төмендейді (22.3% - ға дейін), бұл ретте ЖІӨ-дегі инновациялық өнімнің үлесі өте төмен деңгейде-1,9 %.

Бұл жағдайды халықаралық рейтингтер де растайды.

Мәселен, 2019 жылы Қазақстан Жаһандық инновациялық индекстің әлемдік рейтингісінде 79-орынды иеленді, яғни 2018 жылмен салыстырғанда 5 тармақ жоғалтты.

Өз кезегінде, Дүниежүзілік экономикалық форум экономикаларының жаһандық бәсекеге қабілеттілігі туралы есептің деректері бойынша 2019 жылы «Инновациялық әлеует» факторы бойынша Қазақстан өз позициясын 8 тармаққа төмендете отырып, 95 орынға ие болды.

Сондай-ақ, Қазақстанның инновациялық жүйесі мен саясаты жөніндегі шолудағы (2017 ЖЫЛ) ЭЫДҰ сарапшыларының түйінді қорытындыларын назарға алу қажет:

1) мемлекеттік интервенциялардың тиімділігі мен нәтижелілігін төмендететін көлденең және тік үйлестірудің жеткіліксіздігі;

2) бизнес-инновацияларды қолдауға арналған ұлттық инновацияларды дамыту институттарының тұрақтылығын қамтамасыз ету қажеттілігі;

3) шағын және орта бизнестің төмен технологиялық субъектілеріне (бұдан әрі – ШОБ) білім мен тәжірибені тарату қызметтерінің желісі, білім беру бағдарламаларын жақсарту (бизнесті, қаржы мен инновацияларды басқару дағдылары);

4) нарыққа кіру үшін кедергілердің болуы және қосылған құнның жаһандық тізбегіне интеграцияның төмен деңгейі;

5) инновацияларды қаржыландыруға арналған құралдарды жақсарту және бағыттау, венчурлік капитал тетіктеріне назар аудару және бизнес-инновацияларды қолдау үшін гранттарды қамтуды кеңейту;

6) инновацияларға инвестициялауды әртараптандыру үшін қаржы нарықтарын дамытуға жәрдемдесу;

7) жер қойнауын пайдаланушы үшін ҒЗТКЖ туралы талап қажетті қаражат салуды ескере отырып, қоғам үшін, оның ішінде өндіруші сектордан тыс жерлерде жоғары қайтарымды тиісті түрде жұмыс істейтіндігіне көз жеткізу.

Жоғарыда аталған қорытындыларды іске асыру Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі әзірлеген ЭЫДҰ ұсынымдарын іске асыру жөніндегі Жол картасына сәйкес көзделген.

Сондай-ақ келесі тежеуші факторлар туралы атап өту керек: инновацияларды қолдау құралдарының бытыраңқы тиімділігінің жеткіліксіздігі, ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландырудың төмен деңгейі,инновацияларды енгізу үшін ынталандыру және көтермелеу жүйесінің дамымағандығы, ұлттық инновациялық жүйенің бірыңғай архитектурасының жоқтығы.

Бұдан басқа, 2012 жылы «Индустриялық-инновациялық қызметті мемлекеттік қолдау туралы» Қазақстан Республикасының Заңында (күші жойылды) салынған және 2015 жылы Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексіне енген инновацияларды дамытуды мемлекеттік қолдаудың жекелеген заңнамалық нормалары құқық қолдану практикасын ескере отырып ескірген және тұжырымдамалық қайта қарауды және/немесе өзектілендіруді талап етеді.  

Ұсынылып отырған заң жобасы шеңберінде халықаралық тәжірибені және инновациялық және ғылыми-техникалық дамудың тиімділігін бағалаудың жоғарыда көрсетілген нәтижелерін ескере отырып, инновациялық қызметтің жоғары тәуекелдік сипатын ескере отырып, оларды қаржыландыруды және «қателесу құқығын» қоса алғанда, пакеттік және түзетуші реттеуші және ынталандырушы шараларды қайта қарау және әзірлеу өте маңызды.

Заң жобасы арқылы ұсынылады:

1. Ұлттық инновациялық жүйе субъектілерін, инновациялық инфрақұрылым элементтерін, олардың функциялары мен құралдарын нақтылау және өзектендіру.

2. Инновациялық қызметті ынталандырудың жаңа және жетілдірілген пакеті бағытталған:

- барлық мүдделі тараптарды шоғырландыру жолымен кәсіпкерліктің басым бағыттарында жоғары технологиялық кластерлерді қалыптастыруға;

- ірі кәсіпкерлік субъектілері арасында корпоративтік инновацияларды ынталандыруға;

- экожүйенің бірыңғай стартапын қалыптастыруға;

- венчурлік қаржыландыру нарығын институционалдық дамытуды қамтамасыз етуге;

- ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру жүйесінің тиімділігін жетілдіруге;

- ғылыми-техникалық қызметті ел экономикасының нақты секторына бағдарлауға;

- инновацияға сұранысты ынталандыруға.

3. Мемлекеттік инновациялық саясатты үйлестіруді күшейту және инновациялық қызметті реттеудің жалпыға танылған халықаралық қағидаттары мен тәсілдерін енгізу.

Өз ерекшелігі бойынша инновациялық және ғылыми-техникалық қызметті мемлекеттік қолдау кезінде туындайтын ұлттық инновациялық жүйенің субъектілері арасындағы қоғамдық қатынастар біртекті немесе кешенді болып табылмайды және «Құқықтық актілер туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес әртүрлі қолданыстағы кодификацияланған және шоғырландырылған заңдарды реттеуге жататын жекелеген қатынастардың кезектесуі немесе жиынтығы болып табылады.