Toggle Dropdown
Қазақстан Республикасы
Ауыл шаруашылығы министрінің
2014 жылғы 10 қазандағы
№ 3-3/517 бұйрығына
16-қосымша
Редакция 14.08.2023 жылы берілген өзгерістер мен толықтырулармен
Торда өсірілетін терісі бағалы аңдарды бонитирлеу жөніндегі нұсқаулық
1. Осы Торда өсірілетін терісі бағалы аңдарды бонитирлеу жөніндегі нұсқаулық (бұдан әрі – Нұсқаулық) «Асыл тұқымды мал шаруашылығы туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 13-бабы 4) тармақшасына сәйкес әзірленді және торда өсірілетін терісі бағалы аңдарға бонитирлеу жүргізуді нақтылайды, сондай-ақ торда өсірілетін күзендерді, ақ түлкілерді, түлкілерді, бұлғындарды, сасық күзендерді, жанат тәрізді иттерді және саз құндыздарды бонитирлеу кезіндегі зоотехниялық талаптарды белгілейді.
2. Торда өсірілетін терісі бағалы аңдарды бонитирлеуді бонитерлер (сыныптаушылар) жүзеге асырады.
2-тарау. Торда өсірілетін терісі бағалы аңдарды бонитирлеуді ұйымдастыру
3. Аңдарды бонитирлеу – олардың тұқымдылығына, түсінің реңіне, өлшемі мен дене бітіміне, жалпы түсіне және жүн жамылғысының сапасына, сондай-ақ кейбір қосымша белгілеріне жеке баға беру. Қосымша белгілер тұқымға қалдырылатын аңдарда бағаланады.
4. Тұқымға бүкіл алдын ала іріктелген асыл тұқымдық ядроның жас төлі және табынның репродуктивті бөлігі, сондай-ақ ұрпақ сапасы бойынша тексеруге жататын аталық пен аналықтардан алынған жас төл бонитирленеді.
5. Фермаларда өсірілетін бүкіл аңдар түрлерін бонитирлеуді олардың толығымен түбіттену кезеңінде: вуальды ақ түлкіні қазан айында; күзенді, түлкіні, күміс түсті ақ түлкілерді қазан айының соңында және қарашада; саз құндызды қараша, желтоқсан айларында 7-10 айлық жасында жүргізеді.
6. Аңдарды тек құрғақ жүн жамылғысымен жақсы жарықтандырылған шашыраңқы күн жарығында (күннің көзінде емес) немесе күндізгі жарық беретін шам жарығында бағалайды. Сырттан әкелінген аңдар бонитирленуге тиіс. Асыл тұқымды жануарлар күтіп-бағылатын фермаларда барлық жас төл; тауарлық фермаларда асыл тұқымдық ядроның барлық жас төлі және күшіктері тұқымға алынған пайдаланылатын табынның ұялас төлдері бонитирленеді. Күзен, түлкі, ақ түлкі және саз құндыздарды өмірінің бірінші жылы, бұлғындарды – өмірінің бірінші және екінші жылында бонитирлейді.
7. Бонитирлеу кезінде аңдарды қолға алады. Күзен мен сасық күзендерді едені көтерілетін жылжымалы торда бонитирлеуге жол беріледі.
8. Аңдарды түрлері, тұқымдары, типтері бойынша жеке-жеке бонитирлейді. Аңның тұқымдылығын, түсінің қарқындылығын (түлкіде – күмістей жылтырау пайызы), сыныптылығын айқындайтын үш негізгі белгісін (жануардың көлемі мен дене бітімі, түк жамылғысының сапасы мен оның түсі), сондай-ақ осы түрге (тұқымға, типке) қабылданған қосымша белгілерін бағалайды. Белгілерді көзбен қарап бағалаған кезде эталон-аңдар пайдаланылады.
9. Бонитирлеу басталғанға дейін зоотехникалық есеп деректері бойынша аңның қандай да бір тұқымға (типке) жататынын, таңбалық нөмірлердің бар-жоғын және дұрыстығын нақтылаған жөн. Жауапты бонитер (сыныптаушы): көрсетілімді бонитирлейді, барлық бонитирлерге (сыныптаушыларға) нұсқамалар жүргізеді, эталон ретінде пайдаланылатын аңдарды іріктейді, аңдарды бонитирлер арасында бөледі.
3-тарау. Белгілерді бонитирлеу
10. Тұқымдылықты бонитирлеу. Негізгі түсін анықтамайтын доминантты гендері себепші болған белгілерімен түрлі түсті күзендер, түлкілер, ақ түлкілер және саз құндыздар генотип бойынша негізгі түсті анықтайтын тиесілі тұқымға (типке) жатады. Негізгі түсінің өзгеруін айқындайтын доминантты мутациялы аңдар дербес типтер ретінде қарастырылады.
11. Түс қарқындылығын бонитирлеу. Түс реңі - қара, орташа немесе ақшыл - күзендерде (қарасы мен ағынан басқалары), сасық күзенде, ақ түлкіде, жанат тәрізді иттерде, саз құндыздарда (қарасы мен ағынан басқалары), платина түсті және қызыл түлкілерде бағалайды, күміс түсті-қара түлкілерде күмістей жылтырау пайызы айқындалады. Түс реңі (қарқындылығы) бойынша селекцияланатын типтерді шаруашылық мамандары айқындайды.
12. Аң сыныбын анықтайтын белгілерді бонитирлеу. Барлық белгілерді (дене өлшемінен басқасы) бес балдық шәкілмен бағалайды. Дене өлшемдерін он балдық шәкілмен бағалайды.
13. Өлшемі мен дене бітімін бонитирлеу. Асыл тұқымды жануарларды күтіп-ұстайтын фермаларда аң өлшемін дене ұзындығын өлшеу жолымен (саз құндызды – тірідей салмағы бойынша) анықтайды. Тауарлы фермаларда дене өлшемін көзбен көріп анықтайды. Тұқымға қалдырылған жас төлдің дене ұзындығы өлшенеді.
Көзбен көріп дұрыс бағалауды іріктеу үшін бонитирлеудің бірінші кезеңінде бірнеше қалыпты қоңды жануарларды таразыға өлшеу және ұзындығын өлшеу ұсынылады. Қандай да бір балмен бағалауға сәйкес келетін көрсеткіштер 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27-қосымшаларда келтірілген. Аңдардың сыныбын айқындау кезінде 6 және одан жоғары балға ие болған аң өлшемі мен дене бітімі 5 балға теңестіріледі. Аңдарды азықтандыру алдында өлшейді, дене ұзындығын тұмсық шетінен бастап құйрық түбіне дейін арқа бойыменрулеткамен өлшейді.
14. Түк жамылғысы сапасын бонитирлеу. Түбіттену сапасы барлық түрдегі аңдарда арқасы, бүйірі және құрсағы арқылы бағаланады. Ол түк жамылғысының қалыңдық, тығыздылық, ұзындылық және жібектілік көрсеткіштерінің жиынтығымен, дененің әр учаскелеріндегі бұл көрсеткіштердің ара қатынасымен, сондай-ақ түк жамылғы кемшіліктерімен сипатталады.
Аңдардың барлық түрлерінде түк жамылғысының құрылысы (биіктігі, биіктігі бойынша біркелкілігі) бойынша селекцияланатын типін шаруашылық мамандары айқындайды.
15. Түк жамылғысының жалпы түсін бонитирлеу. Түк жамылғысының жалпы түсі көмкерме қылшығының түсі мен түбіт ұштарының түсінен тұрады. Оны бонитирлеу аңның түсі туралы жалпы әсер береді. Аңдардың барлық түрлерінде түсі осы топқа типті түс пен түстің анық көрінуі бойынша , яғни қажетті емес реңктің болмауы бойынша бағаланады. Қара күзен, қара саз құндызы және бұлғында жалпы түс бағасына пигменттену қарқындылығына берілген баға да кіреді.
16. Аңдардың сыныбын айқындау. Үш белгіні: дарақ өлшемі мен дене бітімін, түк жамылғысының сапасын және оның түсін бонитирлеу нәтижесі бойынша осы Нұсқаулыққа 1-қосымшаға сәйкес аңның түбітті сапа сыныбы айқындалады. Сыныптардың барлығы сегіз. Бірінші және екінші сыныпты таза тұқымды аңдар элитаға жатады.
Түс реңкі, түлкідегі күмістүстей жылтырау пайызы, сондай-ақ аңның сыныбын айқындау кезіндегі қосымша белгілер есепке алынбайды.
17. Тұқымға қалдырылған аңдардың қосымша белгілерін, сонымен қатар қосымша көрсеткіштер бойынша бағалайды. Бағалау үшін қосымша белгілер аңның әрбір түрі үшін бонитирлеу сипатының соңында келтіріледі.
Қосымша белгілерді мынадай түрде бонитирлейді:
түбіт түсін денесінің арқа-бүйір бөлігіндегі түк жамылғысын үрлеп анықтайды. Оны, белгілі бір мөлшерде жалпы түсін анықтайтын қылшық ұштарының түсімен бағалайды;
түлкілерде көмкерме қылшығының ашық түсті жолағының енін жоғары жағынан қылшықтардың пигменттелген ұштарының төменгі жақтарымен, төменінен түбіт жүндері ұштарымен немесе күмістүсті сақинаның төменгі шегімен шектелетін денесінің арқа-бүйір бөлігіндегі ашық түсті жолақ ені бойынша көзбен көріп айқындайды.
Айтарлықтай үлестік салмағы (50%-дан астам) кезінде платиналы қылшықтарды ақшыл түсті аймағының енімен емес платиналық қылшықтардың орташа немесе үлкен қарқындылығымен бағалайды;
вуалды қылшықты және бағыттауыш түктердің пигменттелген ұштарымен анықтайды.
Қылшықтардың пигменттелген ұштарының ұзындығына және жиілігіне, ал күмістүсті-қара түлкілерде ақшыл түсті аймақ еніне байланысты вуаль қалыпты немесе әр денгейде ауытқуымен «ауыр» немесе «жеңіл» жағына қарай ауытқудың әртүрлі дәрежесімен, ал ақ түлкіде көбірек немесе азырақ анық көрінуменболуы мүмкін.
4-тарау. Зоотехникалық талаптар
18. Күзендерді бонитирлеу. Күзеннің өлшемі мен дене бітімін бонитирлеу осы Нұсқаулыққа 2-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес жүргізіледі.
Түк жамылғысының сапасын бонитирлеу осы Нұсқаулыққа 3-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес жүргізіледі.
Күзеннің түк жамылғысының түсі осы Нұсқаулыққа 4-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бағаланады. Қосымша белгілер осы Нұсқаулыққа 5-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бағаланады.
Түлкілерді өлшемі бойынша осы Нұсқаулыққа 6-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бағалайды.
Түлкілер түк жамылғысының сапасы бойынша осы Нұсқаулыққа 7-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес болуы тиіс.
Түлкілердің түк жамылғысының түсі осы Нұсқаулыққа 8-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бағаланады.
Қосымша белгілер осы Нұсқаулыққа 9-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бағаланады.
19. Ақ түлкіні бонитирлеу. Түсінің реңі бойынша ақ түлкілерді үш типке бөледі: қою, орташа және ақшыл. Қошқылға (Қ) түбітті қылшықтары ұшының түсі көгілдір (вуалды) және қою көк (күмістей жылтырау) және жапқыш қылшығының ұшы пигменттелген қою түсі бар ақ түлкілерді жатқызады. Ақшылға (АҚ) түбіт түгі ақшыл (вуалды түстілерде – ақ, күміс түстілерде – ақшыл сұр) және платиналық қылшықтарының пигменттелген ұшы ақшылырақ немесе қысқарырақ болатын ақ түлкілерді жатқызады. Орташа реңді (ОР) ақ түлкілер аралық қалыпта қалады. Ақ түлкілердің дене бітімі мен өлшемін осы Нұсқаулыққа 10-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бағалайды.
Ақ түлкілердің түк жамылғысының сапасы осы Нұсқаулыққа 11-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бағаланады.
Түк жамылғысының түсі осы Нұсқаулыққа 12-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бағаланады.
20. Жанат тәрізді иттерді бонитирлеу. Жанат тәрізді иттердің өлшемі мен дене бітімін осы Нұсқаулыққа 13-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бағаланады.
Жанат тәрізді иттердің түк жабынының сапасы осы Нұсқаулыққа 14-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бағаланады.
Жанат тәрізді иттердің түк жамылғысының түсі осы Нұсқаулыққа 15-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бағаланады.
21. Бұлғындарды бонитирлеу. Бұлғындардың өлшемі мен дене бітімін бағалау осы Нұсқаулыққа 16-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес жүргізіледі.
Бұлғындардың түк жабынының сапасын бағалау осы Нұсқаулыққа 17-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес жүргізіледі.
Бұлғындардың түк жамылғысының түсін бағалау осы Нұсқаулыққа 18-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес жүргізіледі.
Бұлғындардың қосымша белгілері осы Нұсқаулыққа 19-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бағаланады.
22. Сасық күзендерді бонитирлеу. Қажетті типтегі сасық күзендердің дене бітімі мықты, пішіні ірі, түк жабыны қалың, үлпілдек, биіктігі бойынша түктері серпінді және біркелкі, арқа және бүйір жақтарында (мойын және іш жағында түктері қысқа) жабағыланған және қиылған түктері болмайды, барлық денесі бойына қара түсті вуалі анық байқалады. Седеп типті аңдардың жалпы ақшыл сары түсі және түбіттіқылшықтарының ұшы көгілдір-сұрғылт; лтын түсті типті аңдардыңжалпы түсі ақшыл-қызғылт-сары және түбітті қылшықтарыныңұшы да осындай түсте болуы тиіс. Сасық күзендердің өлшемдерін осы Нұсқаулыққа 20-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес анықтайды.
Түбіттену сапасын осы Нұсқаулыққа 21-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бағалайды.
Түк жамылғысының түсін осы Нұсқаулыққа 22-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бағалайды.
23. Сазқұндызды бонитирлеу. Сазқұндыздың өлшемі мен дене бітімін осы Нұсқаулыққа 23-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бағалайды.
Сазқұндыздың мамықтану сапасын осы Нұсқаулыққа 24-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бағалайды.
Сазқұндыздың мамықтану түсі осы Нұсқаулыққа 25-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бағаланады.
Сазқұндыздарда қосымша биіктігі бойынша қысқа үлпегінің біркелкілігін осы Нұсқаулыққа 26-қосымшаға сәйкес талаптарға сәйкес бонитирлейді.
Тұқымға сатылатын 2-6 ай жастағы жас сазқұндызды шығу тегі (ата-енесінің сыныбы) бойынша осы Нұсқаулыққа 27-қосымшаға сәйкес бонитирлейді.
Торда өсірілетін терісі
бағалы аңдарды бонитирлеу
жөніндегі нұсқаулыққа
1-қосымша
Аңның түбітті сапаларының сыныбын айқындау
|
Өлшемі мен дене бітімі, балл
|
Түк жамылғысының сапасы, балл
|
Түк жамылғысының түсі, балл
|
Сынып
|
|
5
|
5
|
5
|
бірінші
|
|
4 – 5
|
4 – 5
|
5
|
екінші
|
|
4 - 5
|
4 - 5
|
4
|
үшінші
|
|
3 - 5
|
3 - 5
|
5
|
төртінші
|
|
3 - 5
|
3 - 5
|
4
|
бесінші
|
|
3 - 5
|
3 - 5
|
3
|
алтынші
|
|
2 балдан тұратын ең болмаса бір баға болғанда
1 балдан тұратын ең болмаса бір баға болғанда
|
жетінші
|
|
сегізінші
|
Торда өсірілетін терісі
бағалы аңдарды бонитирлеу
жөніндегі нұсқаулыққа
2-қосымша
Күзендердің өлшемі мен дене бітімін бағалау
|
Баға, балл
|
Өлшемі және дене бітімі
|
Дене өлшемінің ең аз көрсеткіштері
|
|
Аталықтар
|
Аналықтар
|
|
ұзындығы, сантиметр
|
тірідей салмағы, килограмм
|
ұзындығы, сантиметр
|
тірідей салмағы, килограмм
|
|
10
|
Аса ірі мықты
|
54
|
3,3
|
47
|
1,7
|
|
9
|
Аса ірі мықты
|
52
|
3,1
|
45
|
1,6
|
|
8
|
Аса ірі мықты
|
50
|
2,9
|
43
|
1,5
|
|
7
|
Аса ірі мықты
|
48
|
2,7
|
41
|
1,4
|
|
6
|
Аса ірі мықты
|
46
|
2,5
|
39
|
1,3
|
|
5
|
Аса ірі мықты
|
45
|
2,3
|
38
|
1,2
|
|
4
|
Ірі, мықты
|
44
|
2,1
|
37
|
1
|
|
3
|
Орташа, мықты
|
43
|
1,9
|
36
|
0,8
|
|
2
|
Ұсақ, мықты
|
43-төмен
|
1,9-төмен
|
36-төмен
|
0,8-төмен
|
|
1
|
Кез келген өлшемде дене бітімі осал
|
|
|
|
|
Торда өсірілетін терісі
бағалы аңдарды бонитирлеу
жөніндегі нұсқаулыққа
3-қосымша
Күзеннің түк жабынының сапасын бағалау
|
Бүкіл типті ақ, көгілдір (күмістүсті-көгілдірлерден басқа) бұлғынды бағалау, балл
|
Басқа типтегі бүкіл күзендерді бағалау, балл
|
Белгі сипаттамасы
|
|
5
|
5
|
Түк жамылғысының биіктігі шаруашылықта селекцияланатын типке тән. Түк жамылғысы өте қалың, жібектей, қылшығы арқасындағы, бүйірлеріндегі және құрсағындағы түбітті толығымен жауып тұрады.
|
|
5
|
4
|
Құрсағы мен бүйірлерінде қылшығы сиректеу болуы мүмкін, түбіті аздап білініп тұрады.
|
|
4
|
3
|
Түк жамылғысы биіктігі, сиректігі, жібектігі бойынша селекцияланатын типке сәйкес келеді Қылшығы арқасындағы түбітті толығымен жауып тұрады, бірақ бүйірлерінде түбіті білініп тұрады
|
|
3
|
2
|
Түк жамылғысы қалың емес, қылшығы сиректеу, арқасындағы түбіті білініп тұрады, шатында аздаған қырылғандық байқалуы мүмкін
|
|
2
|
1
|
2 (3) - 5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
Торда өсірілетін терісі
бағалы аңдарды бонитирлеу
жөніндегі нұсқаулыққа
4-қосымша
Күзеннің түк жабынының түсін бағалау
|
Тұқым, тип
|
5 балл
|
4 балл
|
3 балл
|
2 балл
|
1 балл
|
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
|
Түк жамылғысының түсіне қойылатын талаптар
|
|
Стандартты қара типті
|
Анық білінетін жылтырлы қара. Түбіт қылшықтарыныңтүсі күңгірт өңді сұр
|
Анық білінетін жылтырлы қараға жақын. Түбіт қылшықтарының түсі күңгірт өңді сұр
|
Жылтырлы қараға жақын. Түбіт қылшықтары ұштарының түсі күңгірт өңді қоңыр
|
Күңгірт-қоңыр. Түбіт қылшықтары ұштарының түсі күңгірт немесе орташа өңді қоңыр
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
Стандартты күңгірт-қоңыр типті
|
Анық білінетін жылтырлы қоңыр қараға жақын. Түбіт қылшықтары ұштарының түсі қоңыр, жалпы түспен өңдес
|
Анық білінетін жылтырлы әртүрлі қарқындылықты қоңыр түсті. Түбіт қылшықтары ұштарының түсі қоңыр, жалпы түспен өңдес
|
Аздап құбалы қоңыр түсті
|
Анық білінетін құбалы қоңыр түсті
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
Стандартты қоңыр (жабайы) типті
|
Анық білінетін жылтырлы әртүрлі қарқындылықты қоңыр түсті. Түбіті таза сұр түсті, ұштары қоңыр
|
Анық білінетін жылтырлы әртүрлі қарқындылықты қоңыр түсті. Түбіті сұр түсті, ұштары қоңыр
|
Аздап құбалы қоңыр түсті. Түбіті қоңыр реңкті сұр. Түбіт қылшықтары ұштары қоңыр
|
Анық құбалы қоңыр түсті. Түбіті құбалы қоңыр немесе ашық
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
Пастельді (bb) о о және орхидті (k k )
|
Анық білінетін көгілдірсұр реңкті қоңыр түсті. Түбіті сұр аздап қоңыр реңкті
|
Көгілдір-сұр реңкі аз қоңыр түсті. Түбіті сұр қоңыр реңкті
|
Қоңыр. Түбіті сұр, ұштары қоңыр
|
Сарғыштау немесе құбалы реңкті
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
Соклотпастельді s s (t t bb)
|
Анық білінетін сұрғылттау көгілдір реңкті ақшыл қоңыр түсті. Түбіті сарғыш сұр реңкті
|
Анық білінетін сұрғылттау-көгілдір реңкті ақшыл қоңыр түсті. Түбіті сарғыш. Ұштары қоңыр түске боялған
|
Ақшылқоңыр түсті. Түбіті сарғыш, ұштары қоңырлау
|
Қоңыр. Түбіті сарғыш құбалылау
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
Орхидпастельді о о (k k bb)
|
Ақшылқоңыр қола түсті реңкті. Түбіті көгілдір түсті.
|
Ақшылқоңыр сәл қола түсті реңкті. Түбіті көгілдір түсті.
|
Ақшылқоңыр түсті. Түбіті сұр
|
Ақшылқоңыр түсті. Түбіті сұр құбалы
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
Мойлалеутті (mmaa)
|
Ақшылқоңыр түсті ақшыл көк реңкті. Түбіті сұр, ұштары көгілдір
|
Ақшыл қоңыр түсті аздап ақшыл көк реңкті. Түбіті сұр, ұштары көгілдір
|
Ақшылқоңыр құбалы реңкті. Түбіті сұр
|
Ақшылқоңыр құбалы реңкті. Түбіті сұр
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
Паломино (kk)
|
Сарғыш. Түбіті ақшылсарғыш
|
Сарғыш аздап қызғылт сары реңкті. Түбіті ақшылсарғыш
|
Сарғыш қызғылт сары реңкті. Түбіті ақшылсарғыш
|
Сарғыш анық қызғылт сары реңкті. Түбіті ақ
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
Ампалосапфирлі (kkaapp), ампалокүміс-түсті (kkpp)
|
Анық білінетін көгілдір реңкті сарғышсұрғылттау. Түбіті ақ көгілдір, көгілдір
|
Сарғышсұрғылттау.
Түбіті ақшыл көгілдір
|
Аздап қоңыр реңкті сарғышсұрғылттау. Түбіті ақшыл көгілдір
|
Аздап қызғылт сарықұбалы реңкті сарғыш түсті
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
Мойлянтарь-сапфирлі (mmrraapp)
|
Аздап қызғылт реңкті нәзік-сарғыш түсті. Түбіт ұштары көгілдірлеу реңкті
|
Аздап қоңырлау реңкті ақшылсарғыш түсті. Түбіті аздап ақ сары реңкті
|
Қоңырлау реңкті сарғыш түсті. Түбіті аздап ақ сарылау-сары реңкті
|
Қоңыр реңкті сарғыш түсті
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
Күмістүсті-көгілдір (рр), сұрғылт көгілдір s s s (p p, p p)
|
Таза күлгін сұр түсті. Түбіті сұр
|
Анық біліне қоймайтын күлгін сұр түсті. Түбіті сұр
|
Аздап қоңыр реңкті күлгін түсті. Түбіт ұштары қоңырлау сұр түсті
|
Сарылау немесе құбалы реңкті сұр түсті
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
Алеуттік (аа)
|
Көк болат түсіне жақын келетін қара деуге болатын түс, қылшығы қарамен тең. Түбіті күңгірт, таза көгілдір түсті
|
Аздап қоңыр реңкті қараға жақын. Түбіті күңгірт-көгілдір түсті
|
Аздап қоңыр реңкті қараға жақын. Түбіті сұр немесе ұштары қоңырлау келетін күңгірт-сұр түсті
|
Аздап қоңырлау реңкті қараға жақын. Түбіт ұштары қоңырлау сұр түсті
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
Але ут ті сұр ғы лт s s s (aap p, aap p)
|
Қы л шы ғы кө гіл дір реңк ті қа ра ға жа қын . Түбіті көгілдір
|
Қылшығы қараға жақын. Түбіті көгілдір
|
Көгілдір Түбіті ақшыл көгілдір
|
Қоңырлау реңкті көгілдір. Түбіт ұштары қоңырлау ақшыл көгілдір түсті
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
Сапфирлі (aapp)
|
Таза көгілдір. Түбіті әртүрлі қарқындылықты көгілдір түсті
|
Көгілдір, анық біліне қоймайды. Түбіті әртүрлі қарқындылықты көгілдір
|
Сұр реңкті көгілдір немесе түсі біркелкі емес әртүрлі. Түбіті сұрлау
|
Қоңырлау түсі бар көгілдір. Түбіт ұштары қоңырлау сұр түсті
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
Орхидпастельді күмістүсті o o (k k bbpp)
|
Аздап сұр реңкті көгілдір. Түбіті көгілдір, өңі бойынша жалпы түске сәйкес
|
Көгілдірлеу-сұр түсті. Түбіті көгілдір, өңі бойынша жалпы түске сәйкес
|
Көгілдірлеу-сұр түсті. Түбіті сұрлау
|
Аздап қола реңкті көгілдірлеу-сұр. Түбіт ұштары қоңырлау сұр түсті
|
Анық білінетін қола реңкті сұр-көгілдір.
|
|
Мойлсапфирлі (mmaapp)
|
Ақшыл көгілдір, қара дақсыз. Түбіті көгілдір, өңі бойынша жалпы түске сәйкес
|
Аздап күлгін-сұр реңкті ақшыл-көгілдір. Түбіті көгілдір, өңі бойынша жалпы түске сәйкес
|
Қара дақсыз сұр реңкті ақшыл-көгілдір. Түбіті сұрлау
|
Қоңырлау қонуымен ақшыл-көгілдір Түбіт ұштары қоңырлау сұр түсті
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
Соклотпастельді күмістүсті s s (t t bbpp), мойлпастель серебристые (mmbbpp)
|
Көгілдірлеу-сарғыш реңкті сұр. Түбіті көгілдір
|
Сарғыш реңкті сұр. Түбіті көгілдір
|
Аздап қоңырлау реңкті сұр. Түбіті ұштары қоңырлау сұр түсті
|
Қоңырлау реңкті сұр. Түбіт ұштары қоңырлау сұр түсті
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
Янтарь-сапфирлі (rraapp)
|
Сарғыш-ақ сары реңкті көгілдірсұр. Түбіті АҚШЫЛкөгілдір
|
Сарғыш реңкті көгілдір сұр. Түбіті аҚШЫЛкөгілдір
|
Аздап қоңырлау реңкті көгілдірсұр. Түбіті көгілдір
|
Қоңыр реңкті көгілдірсұр. Түбіті көгілдір
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
Ақ (hh және басқалар)
|
Таза ақша қардай ақ. Түбіті ақ
|
Таза ақ. Түбіті ақ
|
Аздап сарғыш реңкті ақ. Түбіті ақ
|
Анық білінетін ақ сарылау немесе сарғыш реңкті ақ
|
2–5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
1. Арқасы мен құрсағының түстері әр түрлі стандартты (қара немесе күңгірт-қоңыр типтілер), мойлсапфирлі және алеутті күзендер бір балға төмен бағаланады.
2. Қара типті стандартты күзендерде көмкерме қылшықтарының ұзындығы бойынша біркелкі болуы тиіс.
3. Стюарт, бос, тень, джет, финблек, крестовка, шұбар рощиндық, шұбар, сондай-ақ бұлғынды (ұзынқылшықты) күзендерді белгілі бір тұқымға (типке) жатуына сәйкес түстерінің тазалығы бойынша бонитирлейді. Крестовка, шұбар рощиндық және шұбар күзендер бұл белгі үшін 5-3 балмен бағалануы мүмкін, бірақ оларда суреттің анық білінуі бойынша 5 және 4 балл және пигментті қылшықтардың таралуы бойынша 5 немесе 4 балл бағалары болу керек.
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 5-қосымша
Күзендердің қосымша белгілерін бағалау
|
Баға, балл
|
Белгі сипаттамасы
|
|
1
|
2
|
|
|
Ақ дақтылық
|
|
5
|
Жоқ
|
|
4
|
Аз (ернінде дақ немесе денесінің құрсақ жағында ақ түсті қылшықтардың жеке будалары)
|
|
3
|
Орташа (дененің құрсақ жағындағы дақтың ені 2 сантиметрден аз )
|
|
2
|
Үлкен (дененің құрсақ жағындағы дақтың ені 2сантиметрден 4 сантиметрге дейін)
|
|
1
|
Өте үлкен (дененің құрсақ жағындағы дақтың ені 4 сантиметрден астам)
|
|
|
Арқасындағы суреттің анық білінуі (крестовка күзенге)
|
|
5
|
Жоқ
|
|
4
|
Аз (ернінде дақ немесе денесінің құрсақ жағында ақ түсті қылшықтардың жеке будалары)
|
|
3
|
Орташа (дененің құрсақ жағындағы дақтың ені 2 сантиметрден аз)
|
|
2
|
Үлкен (дененің құрсақ жағындағы дақтың ені 2сантиметрден 4 сантиметрге дейін)
|
|
1
|
Өте үлкен (дененің құрсақ жағындағы дақтың ені 4 сантиметрден астам)
|
|
|
Бүйірлерінің ашық учаскелерінде пигментті қылшықтардың таралуы (крестовка күзенге)
|
|
5
|
Пигменттелген қылшық пен түк будалары бүйірлерінде жоқ
|
|
4
|
Пигменттелген қылшық будалары бүйірлерінде бар, бірақ біліне қоймайды
|
|
3
|
Пигменттелген түбіт қылшықтары бар үлкен емес будалар (0,25 шаршы сантиметр.
|
|
2
|
Пигменттелген түбіт қылшықтары бар үлкен будалар
|
|
1
|
Өте үлкен будалар, шұбар күзендер
|
|
|
Түбіт қылшықтар ұзындығы (бұлғынды күзенге)
|
|
5
|
Өте үлкен (аналықтар - 21 - 23; аталықтар - 23 - 26 миллиметр)
|
|
4
|
Үлкен (аналықтарда - 19 - 20; аталықтарда - 21 - 22 миллиметр)
|
|
3
|
Орташа (аналықтарда - 18; аталықтарда - 20 миллиметр)
|
|
2
|
Аз (аналықтарда - 17; аталықтарда - 19 миллиметр)
|
|
1
|
Өте аз (аналықтарда - 16 миллиметр; аталықтарда - 18 миллиметр)
|
|
|
Ақ дақтардың таралуы (шұбарларға)
|
|
5
|
Ақ түсті қылшықтар алып жатқан аумақ дене аумағының 50%-дан астамын құрайды
|
|
4
|
Ақ түсті қылшықтар алып жатқан аумақ дене аумағының 30-50%-ын құрайды
|
|
3
|
Ақ түсті қылшықтар алып жатқан аумақ дене аумағының 30% -дан кем құрайды
|
|
2
|
Суреті біліне қоймайды
|
|
1
|
2-5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
|
Түстелген дақтардың таралуы (шұбарларға)
|
|
5
|
Дақтар арқа мен бүйірлерінде біркелкі таралған, контрасты, анық шектелген
|
|
4
|
Дақтар таралуында аздап біркелкілік бұзылған немесе дақтар анық шектеле қоймаған
|
|
3
|
Дақтар біркелкі таралмаған, денесінің жекелеген учаскелерінде қана кездеседі
|
|
2
|
Дақтар жоқпен тең, арқа мен бүйірлері ақ жүндермен жамылған
|
|
1
|
Арқа мен бүйірлерінде дақтар жоқ, бүйірлері, мойны, кеудесі, құрсағы ақ түсті
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 6-қосымша
Түлкілердің өлшемі мен дене бітімін бағалау
|
Баға, балл
|
Өлшемі мен дене бітімі
|
Дененің ең қысқа ұзындығы, см
|
|
Аталықтар
|
Аналықтар
|
|
1
|
2
|
3
|
4
|
|
10
|
Аса ірі, мықты
|
82
|
78
|
|
9
|
Аса ірі, мықты
|
80
|
76
|
|
8
|
Аса ірі, мықты
|
78
|
74
|
|
7
|
Аса ірі, мықты
|
76
|
72
|
|
6
|
Аса ірі, мықты
|
74
|
70
|
|
5
|
Аса ірі, мықты
|
72
|
68
|
|
4
|
Ірі, мықты
|
70
|
66
|
|
3
|
Орташа, мықты
|
68
|
64
|
|
2
|
Ұсақ, мықты
|
66
|
62
|
|
1
|
Кез келген өлшемде дене бітімі осал
|
|
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 7-қосымша
Түлкілердің түк жабынының сапасын бағалау
|
Баға, балл
|
Белгі сипаттамасы
|
|
1
|
2
|
|
5
|
Өте қалың, өте үлпілдек, жібектей, серпінді, ұзындығы бойынша біркелкі, селекцияланатын типке сәйкес. Жоны дамымаған, жапқыш қылшығы арқасы мен бүйірлерінде түгін жауып тұрады. Түк жамылғысында қиылыстары болмайды
|
|
4
|
Қалың, үлпілдек жібектей, серпінді, ұзындығы бойынша селекцияланатын типке сәйкес. .Жоны аздап білінеді. Жапқыш қылшығы арқасы мен бүйірлерінде түгінтолығымен жауып тұрады
|
|
3
|
Қалың, үлпілдектігі мен серпінділігі төмендеу, жібектей, ұзындығы бойынша селекцияланатын типке сәйкес селекцияланатын типке сәйкес, салыстырмалы түрде дамыған жонымен. Жапқыш қылшығы арқасында түгін толығымен жауып тұрады. Түк жамылғысында аздап қиылыстар байқалады, бүйірлеріндегі жапқыш қылшықтар сиректеу орналасады
|
|
2
|
Қалыңдығы мен үлпілдектігі төмендеу, бүйірлеріндегі қылшықтары сиректеу, қылшықтар серпінділігі төмендеу, ұзындығы бойынша селекцияланатынтипке сәйкес емес, жоны анық білінеді. Аздаған жүн қиылыстары болуы мүмкін, жая жағында аздап жүн ұйысқаны байқалады
|
|
1
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 8-қосымша
Түлкілердің түк жабынының түсін бағалау
|
Баға, балл
|
Белгі сипаттамасы
|
|
1
|
2
|
|
|
Күмістүсті-қара түлкілер (NN), ақтұмсықтылар (WW
|
|
5
|
Жабын қылшықтары қара көк, жарқын. Түбіті көгілдір реңкті күңгірт-сұр. Жабын қылшықтарда ақшыл аймағының ені шамамен 10-15 миллиметр, таза ақ түсті жылтырымен. Жақсы дамыған вуаль күміс түсті жасырады
|
|
4
|
Жабын қылшықтары қара. Түгі сұр түсті болуы мүмкін
|
|
3
|
Жабын қылшықтары күңгірт, ақшыл аймақ ені таза ақ түсті емес немесе 10 миллиметрден аз, не 15 миллиметрден кең. Түбіті сұр түсті
|
|
2
|
Жабын түктер құбалы қоныр дағымен
|
|
1
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды
|
|
|
P
Платиналы түлкілер (W w)
|
|
5
|
Көгілдір реңкті әртүрлі қарқындылықты таза сұр түсті. Түгі күңгірт-сұр және сұр түсті
|
|
4
|
Әртүрлі қарқындылықтытаза сұр түсті. Түгі ақшыл сұр
|
|
3
|
Ақшылдық белгісі бар таза ақшыл сұр түсті
|
|
2
|
Аздап қоңыр дағымен немесе аққа жақын түгімен әртүрлі қарқындылықтағы сұр түсті
|
|
1
|
2-5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
|
G
Қар түстес түлкілер (W wNN)
|
|
5
|
Аздап ақ сары нышанды ақ түсті. Түгі таза ақ түсті
|
|
4
|
Анығырақ білінетін ақ сары реңкті ақ. түгі ақ түсті
|
|
3
|
Анық білінетін ақ сары реңкті ақ. Түгі ақ түсті
|
|
2
|
Сарылау дағы бар ақ
|
|
1
|
2 - 5 балдық талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
|
G
Ақ түстес түлкілер (W wNN)
|
|
5
|
Аздап ақ сары нышанды ақ түсті. Түгі таза ақ түсті
|
|
4
|
Анық білінетін ақ сары реңкті ақ. Түгі ақ түсті
|
|
3
|
Анық білінетін ақ сары реңкті ақ. Түгі ақ түсті
|
|
2
|
Сарылау дағы бар ақ
|
|
1
|
2-5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
|
|
Қызыл түлкілер
|
|
5
|
Жабын қылшықтары жалтыраған, қызыл-қоңыр таза түсті. Түбітті қылшықтары қызыл ұштарымен күңгірт-сұр
|
|
4
|
Түбітт қылшықтарыі қызылдау ұштарымен сұр
|
|
3
|
Жабын қылшықтары мен түбітті қылшық ұштары аздап сарғыш дағы бар
|
|
2
|
Жабын түктері сары түсті
|
|
1
|
2-5 балл талаптарды қанағаттандырмайды
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 9-қосымша
Түлкілердің қосымша белгілерін бағалау
|
Бағасы, балл
|
Белгі сипаттамасы
|
|
1
|
2
|
|
|
Күміс түсті шеңбердің ені мен платиналық қылшықтың қарқындылығы
|
|
5
|
Өте жақсы (шамамен10-нан 15 миллиметрге дейін)
|
|
4
|
Жақсы (шамамен 6-дан 10 миллиметрге дейін)
|
|
3
|
Қанағаттанарлық (15 миллиметрден жоғары )
|
|
2
|
Платиналық қылшықтың орташа қарқындылығы (50 - 75%)
|
|
1
|
Платиналық қылшықтың жоғары қарқындылығы (75%-дан жоғары)
|
|
|
Вуаль
|
|
5
|
Қалыпты. Қылшықтың ақ және пигменттелген бөлігінің қиюласуы айқындалған тәж (вуаль) құрайды. Түктің пигменттелген ұшы ұзындығының жапқыш қылшықтың ақшылт бөлігінің еніне арақатынасы 1,0-1,5 аралықта
|
|
4
|
Ауырланған, ақ және пигменттелген қылшық бөлігінің үйлесімі біршама күңгірт реңкті қалыптастырады
|
|
3
|
Кіші. Түк жабыны біршама ақшылт реңкті
|
|
2
|
Ауыр. Пигменттелген қылшық ұшының ұзындығы артық. Олар күміс реңді жауып, түк жабынына тым жарқыраған рең береді. Күміс реңділігі әлсіз білінеді.
|
|
1
|
Жеңіл. Түк жабыны ақшыл, реңі тым жарқыраған.
|
|
|
Ақтұмсық түлкілердің суреті
|
|
5
|
Өте жақсы үздіксіз қарғыбау түрінде анық көрінетін сурет, одан құлақтарының арасынан тұмсығының ұшына дейін өтетін жолақ созылады. Суреттіңтүсі жылтырлы таза ақ.
|
|
4
|
Жақсы, үздіксіз қарғыбау түрінде анық көрінетін сурет, одан құлақтарының арасынан тұмсығының ұшына дейін өтетін аздап үзілген жолақ созылады. Суреттіңтүсі жылтырлы таза ақ.
|
|
3
|
Әлсіз Анық көрінбейтін сурет. Үзік-үзікті қарғыбау немесе ақ жолағы анық көрінбейтін сурет. Суреттің түсі ақ түсті болады.
|
|
2
|
Сурет көрінбейді немесе суреттің түсі аздап сарғыш реңкті болып келеді.
|
|
1
|
2-5 балл талаптарды қанағаттандырмайды.
|
|
|
Қар түстес түлкілердің суреті мен бауының айқындылығы
|
|
5
|
Өте жақсы. Сурет пен бауының түсі қара. Бауы үздіксіз.
|
|
4
|
Жақсы. Түсі қара. Бауы үздіксіз
|
|
3
|
Қанағаттанарлық. Түсі күңгірт. Бауы үзік-үзікті
|
|
2
|
Әлсіз. Түсі күңгірт. Бауы жоқ
|
|
1
|
Дене бөлігінің 70%-нан жоғарыны қамтиды.
|
|
|
Қызыл түлкілердің ақшыл бөлігі
|
|
5
|
Ақшыл бөлігі білінбейді немесе денесінің жамбас жағынан 10%-ын алып жатыр.
|
|
4
|
Денесінің арқа және бүйір бөлігінің 30%-ына дейінін алып жатыр.
|
|
3
|
Дене аумағының 50%-ына дейінін алып жатыр.
|
|
2
|
Дене аумағының 70%-ынадейінін алып жатыр
|
|
1
|
Дене аумағының 70%-нан жоғары бөлігін алып жатыр
|
|
|
Қызыл түлкілердің ақшыл бөлігінің білінуі
|
|
5
|
Әлсіз.Қылшық түктердің ақшыл тартқан шеңбері түсі боынша негізгі түске жақын.
|
|
4
|
Орташа. Ақшылт тартқан шеңбертүсі бойынша негізгі түстен біршама ашық: сарғыш, ақшыл-сарғыш.
|
|
3
|
Күшті. Ақшылт тартқан шеңбер анық көрінеді, ақшыл-сары немесе ақ түсі бойынша негізгі түспен қатты контрасты болады.
|
Құлағынан бастап құйрықтың негізіне дейінгі аумақ 100%-ды құрайды. Бонитирлеу кезінде дененің ақшыл аумақтарын 5% - дық дәлдікпен анықтайды.
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 10-қосымша
Ақ түлкілердің дене бітімі мен өлшемдерін бағалау
|
Бағасы, балл
|
Өлшемі және дене бітімі
|
Дененің ең қысқа ұзындығы, сантиметр
|
|
Аталықтар
|
Аналықтар
|
|
1
|
2
|
3
|
4
|
|
10
|
Аса ірі, мықты
|
77
|
72
|
|
9
|
Аса ірі, мықты
|
75
|
70
|
|
8
|
Аса ірі, мықты
|
73
|
68
|
|
7
|
Аса ірі, мықты
|
71
|
66
|
|
6
|
Аса ірі, мықты
|
69
|
64
|
|
5
|
Аса ірі, мықты
|
67
|
62
|
|
4
|
Ірі, мықты
|
65
|
60
|
|
3
|
Орташа, мықты
|
63
|
58
|
|
2
|
Ұсақ, мықты
|
61
|
56
|
|
1
|
Кез келген өлшемде дене бітімі осал
|
-
|
-
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 11-қосымша
Ақ түлкілердің түк жабынының сапасын бағалау
|
Бағасы, балл
|
Белгі сипаттамасы
|
|
5
|
Шаруашылықта селекцияланатын тип үшін биіктігі орташа, өте қалың және үлпілдек, жібектей, биіктігі бойынша тығыз жапқыш қылшығымен тегістелген серпінді болады. Жабағыланған және қиылған белгілері болмайды.
|
|
4
|
Қалыңдығы мен үлпектігі аздау
|
|
3
|
Бүйірлерінде түктері сиректеу, жапқыш қылшықтарының серпінділігі жеткіліксіз болады.
|
|
2
|
Қылқан түктері сиректеу, жеткіліксіз немесе тым ұзын, немесе кішкене жабағыланған, немесе қиылған болып келеді.
|
|
1
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 12-қосымша
Ақ түлкілердің түк жабынының түсін бағалау
|
Бағасы, балл
|
Белгі сипаттамасы
|
|
|
Вуаль түсті ақ түлкілер
|
|
5
|
Қоңыр реңкті белгілері байқалмайтын түрлі қарқындылықтағы тазасұр түсті. Платиналық қылшықтың қарқындылығы үлкен. Дененің өн бойына біркелкі таралған платиналық қылшықтар анық көрінетін графит түсті вуалды құрайды. Түк үлпегі ақшыл көгілдір, қарқындылығы әртүрлі аумақтық боялған.
|
|
4
|
Құрсақ жағында аздап қоңыр дақтары бар немесе вуаль түсі анық байқалмайды, немесе «күмістілігі» шамалы сатыланған болып келеді.
|
|
3
|
Қоңыр реңкі басым немесе «күмістілігі» орташа сатыланған.
|
|
2
|
Қоңыр түсті немесе қара-қоңыр дақтары бар немесе «күмістілігі» көп сатыланған, немесе ақ түбітті немесе тым вуаль түсі басым
|
|
1
|
2-5 балл талаптарды қанағаттандырмайды.
|
|
|
Күміс түсті ақ түлкілер
|
|
5
|
Түрлі қарқындылықтағы таза сұр түсті. Құрсағында және аяқтарындашамалы қоңыр дақтың болуына жол беріледі. Платиналық қылшықтарының қарқындылығы үлкен, «күмістілігі» ашық емес. Платиналық қылшықтары барлық денесі бойынша бірқалыпты таралған. Түк үлпегі қарқындылығы әртүрлі сұр түсті.
|
|
4
|
Құрсағында және аяқтарында қоңыр дақтары бар.
|
|
3
|
Қоңыр реңкті.
|
|
2
|
Қоңыр түсі немесе қара-қоңыр реңкті, немесе ашық күміс түсті.
|
|
1
|
2-5 балл талаптарды қанағаттандырмайды.
|
|
|
Көлеңке ақ түлкілер (Ss)
|
|
5
|
Ақ түсті арқа жағында платиналық қылшықтардың пигменттелген ұштарында аздап вуаль. Платиналық қылшықтарының ұштары графит түстес. Түбіт қылшықтарының ұшы таза аппақ, түк үлпегінің түбі көгілдір реңкті болып келеді.
|
|
4
|
Платиналық қылшықтарының ұштары қоңыр дақты болып келеді немесе вуаль түсінің қанықтығы төменірек.
|
|
3
|
Платиналық қылшықтарының ұштары қоңыр жабымен немесе вуаль түсі анық шықпайды.
|
|
2
|
Платиналық қылшықтарының ұштары қоңыр түсті, түбіт қылшықтарының ұшы сарғыш реңкті болып келеді.
|
|
1
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 13-қосымша
Жанат тәрізді иттердің өлшемдерін және дене бітімін бағалау
|
Бағасы, балл
|
Өлшемі және дене бітімі
|
Дененің ең қысқа ұзындығы сантиметр
|
|
Аталықтар
|
Аналықтар
|
|
10
|
Аса ірі, мықты
|
72
|
71
|
|
9
|
Аса ірі, мықты
|
71
|
70
|
|
8
|
Аса ірі, мықты
|
70
|
69
|
|
7
|
Аса ірі, мықты
|
69
|
68
|
|
6
|
Аса ірі, мықты
|
68
|
67
|
|
5
|
Аса ірі, мықты
|
67
|
66
|
|
4
|
Ірі, мықты
|
64
|
63
|
|
3
|
Орташа, мықты
|
61
|
60
|
|
2
|
Ұсақ, мықты
|
60
|
59
|
|
1
|
Кез келген өлшемде дене бітімі осал
|
-
|
-
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 14-қосымша
Жанат тәрізді иттердің түк жабынының сапасын бағалау
|
Бағасы, балл
|
Белгі сипаттамасы
|
|
5
|
Шаруашылықта селецияланатын тип үшін түк жабыны ұзына бойы өте қалың, үлпілдек, серпінді және біркелкі, жабағыланған және қиылған белгілері байқалмайды. Қылшық жабыны арқа және бүйір жағындағы түбітті толығымен жауып тұрады.
|
|
4
|
Қалың, үлпілдек, серпінді, ұзына бойы біркелкі, жабағыланған және қиылған белгілері байқалмайды. Қылшық жабыны арқа және бүйір жағындағы түбітті толығымен жауып тұрады. Жауырын және бүйір бөлігінде аздап түк жабыны сиректеу болуына жол беріледі
|
|
3
|
Ұзына бойы жабынды түктері бойынша қалыңдығы, үлпілдектігі, серпінділігі және тегістілігі төменірек салбыраған. Арқа және бүйір жақтарында түктері сиректеу, бүйір және жамбас жағынан аздап жабағыланғаны немесе қиылғаны ескеріледі.
|
|
2
|
Түктері ұзына бойы тегіс емес, селекциялық типке сәйкес келмейді. Арқа, бүйір және жамбас бөлігіндекөрінген жабағыланған немесе қиылған түк жабыны ескеріледі.
|
|
1
|
2-5 баллталаптарын қанағаттандырмайды.
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 15-қосымша
Жанат тәрізді иттердің түк жабынының түсін бағалау
|
Бағасы, балл
|
Белгі сипаттамасы
|
|
|
Алтын түсті тип
|
|
5
|
Сарғылт-қоңыр. Қылшықты және түбітті қылшықтардыңағартылған бөлігінің ұшы сарғылт, қылшықты түктерінің ұшы қара, арқа және бүйір бөлігінде вуаль анық байқалады.
|
|
4
|
Ағартылған бөлігі ақшыл-сарғылт.
|
|
3
|
Вуаль арқа жағында жақсы байқалғанмен, бүйір бөлігінде әлсіз білінеді.
|
|
2
|
Қоңыр-сұр. Ақшыл бөлігіндегі қылшықты және түбітті қылшықтарының түсі сары немесе түрлі қарқындылықтағы қоңыр. Вуаль түсі жеңіл.
|
|
1
|
2-5 балл талаптарды қанағаттандырмайды.
|
|
|
Күміс түсті тип
|
|
5
|
Күміс-қоңыр түсті. Ақшыл бөлігіндегі бағыттаушы түктері ақ, түбіт түктерінің ұшы ақшыл-сарғылт немесе ақшыл-қоңыр, бағыттаушы түктерінің ұшы қара, вуаль түсі арқа және бүйір бөлігінде анық байқалады.
|
|
4
|
Аздап сарғыш дақтары бар ағартылған бөлігі
|
|
3
|
Вуаль арқа жағында жақсы байқалғанмен бүйір бөлігінде әлсіз білінеді.
|
|
2
|
Қоңыр-сұр. Қылшықтардың ағартылған бөлігі және түбітті қылшықтарының ұшы сары немесе түрлі қарқындылықтағы қоңыр, вуаль жеңіл.
|
|
1
|
2–5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
Алтын түсті типке тән ағартылған бөлігі бар аңдар үшін ақшыл бөлігі, ал күміс түсті типті аңдар үшін түбіт түгінің ұшы керісінше болса үш балдан артық бағаланбайды.
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 16-қосымша
Бұлғынның өлшемі мен дене бітімін бағалау
|
Бағасы, балл
|
Өлшемі және дене бітімі
|
Дене өлшемінің ең аз көрсеткіштері
|
|
Аталықтар
|
Аналықтар
|
|
ұзындығы,сантиметр
|
тірідей салмағы, килограмм
|
ұзындығы, сантиметр
|
тірідей салмағы, килограмм
|
|
10
|
Аса ірі мықты
|
53
|
2,1
|
49
|
1,8
|
|
9
|
Аса ірі мықты
|
52
|
2,0
|
48
|
1,7
|
|
8
|
Аса ірі мықты
|
51
|
1,9
|
47
|
1,6
|
|
7
|
Аса ірі мықты
|
50
|
1,8
|
46
|
1,5
|
|
6
|
Аса ірі мықты
|
49
|
1,7
|
45
|
1,4
|
|
5
|
Аса ірі мықты
|
48
|
1,6
|
43
|
1,2
|
|
4
|
Ірі, мықты
|
46
|
1,4
|
41
|
1
|
|
3
|
Орташа, мықты
|
43
|
1,2
|
37
|
0,8
|
|
2
|
Ұсақ, мықты
|
43-тен аз
|
1,2-ден аз
|
37-ден аз
|
0,8-ден аз
|
|
1
|
Кез келген дене өлшемінде әлсіз
|
-
|
-
|
-
|
-
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 17-қосымша
Бұлғындардың түк жабынының сапасын бағалау
|
Бағасы, балл
|
Белгі сипаттамасы
|
|
1
|
2
|
|
5
|
Серпінді, өте қалың және өте үлпілдек. Қылшық түгі түбіт түгінен біршама ұзын, бірақ 5 сантиметрден аспайды, барлық денесін толық жабады және тік қалпында болады.
|
|
4
|
Түгі қалың және үлпілдек.
|
|
3
|
Серпінді, бірақ үлпілдектігі мен қалыңдығы аз. Қылшығы арқасындағы түбітті толық жабады. Ал бүйір бөлігінде аздап түбіт түктерінің шығып тұруы ескеріледі.
|
|
2
|
Жалпақ. Қылшықты түктері қысқа немесе сиректеу. Түк жабынында аздап жабағылану мен қиылғандығы ескеріледі.
|
|
1
|
2-5 баллталаптарын қанағаттандырмайды.
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 18-қосымша
Бұлғындардың түк жабынының түсін бағалау
|
Бағасы, балл
|
Белгі сипаттамасы
|
|
1
|
2
|
|
|
Қара түсті тип
|
|
5
|
Бас пен құрсақ бөлігін қоса отырып, барлық денесі бір түстіқара. Түбіті көгілдір реңкті қара-сұр, Қылшық ұзындығы бойынша бірқалыпты боялған.
|
|
4
|
Б Бүкіл денесі бір түсті қараға жақын. Түбіті ұзындығы бойынша көгілдір реңкті және ұштары қара қызғылтты қара-сұр түсті. Басы және құрсақ жағында аздап ақшыл болуы ескеріледі.
|
|
3
|
Түсі қара-қоңыр қараға жақын. Түбіті көгілдір реңкті қара сұр, ұштары қызғылт және қара қызғылт. Бүйірі мен құрсақ жағында ақшыл реңктің болуы ескеріледі.
|
|
2
|
Қоңыр түсті. Түбіті түрлі қарқындылықта сұр түсті, ұштары ақшыл-қызғылт болады.
|
|
1
|
2-5 балл талаптарын қанағаттардырмайды.
|
|
|
Қара-қоңыр өң
|
|
5
|
Қара-қоңырдан қараға өтеді, барлық денесі бір өңді. Түбітікөгілдір реңкті, қылшық ұзына бойы бір қалыпты боялған.
|
|
4
|
Барлық денесі бір өңді қара-қоңыр. Түбіті көгілдір реңкті қара-сұр немесе ұштары қара-қызғылт.
|
|
3
|
Қоңыр. Түбіті түрлі қарқындылықта сұр түсті, ұштары қызғылт. Бүйір және құрсақ жағында ақшыл түсті болуы ескеріледі.
|
|
2
|
Ақшылт-қоңыр. Түбіті түрлі қарқындылықта сұр түсті, ұштары ақшыл-қызғылт
|
|
1
|
2 -5 балл талаптарын қанағаттандырмайды
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 19-қосымша
Бұлғындардың қосымша белгілерін бағалау
|
Бағасы, балл
|
Белгісипаттамасы
|
|
|
Ақсұр
|
|
5
|
Ақсұр түктері жоқ немесе жеке ақсұр түктері бар
|
|
4
|
Кіші, бір қалыпты, ақ түсті
|
|
3
|
Орташа, бірақалыпты, ақ түсті
|
|
2
|
Үлкен, бір қалыпты, әртүрлі түсті, сондай-ақ кіші және орташа сарғыш және бірқалыпты емес.
|
|
1
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
|
|
Тамағындағы дағы
|
|
5
|
Жоқ
|
|
4
|
Жеке ақ түктері
|
|
3
|
Кіші
|
|
2
|
Орташа дақ немесе кіші теңбіл
|
|
1
|
Үлкен дақ немесе орташа не үлкен теңбіл
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 20-қосымша
Сасық күзендердің өлшемі мен дене бітімін бағалау
|
Бағасы, балл
|
Өлшемі және дене бітімі
|
Дененің ең қысқа ұзындығы, сантиметр
|
|
Аталықтар
|
Аналықтар
|
|
10
|
Аса ірі мықты
|
51
|
45
|
|
9
|
Аса ірі мықты
|
49
|
43
|
|
8
|
Аса ірі мықты
|
47
|
41
|
|
7
|
Аса ірі мықты
|
46
|
39
|
|
6
|
Аса ірі мықты
|
45
|
38
|
|
5
|
Аса ірі мықты
|
44
|
37
|
|
4
|
Ірі, мықты
|
42
|
35
|
|
3
|
Орташа, мықты
|
40
|
33
|
|
2
|
Ұсақ, мықты
|
39
|
32
|
|
1
|
Кез келген өлшемде дене бітімі әлсіз
|
-
|
-
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 21-қосымша
Сасық күзендердің мамықтану сапасын бағалау
|
Бағасы, балл
|
Белгі сипаттамасы
|
|
1
|
2
|
|
5
|
Шаруашылықта селекцияланатын типке тән түк жамылғысының биіктігі. Түк жабыны қалың, серпінді. Қылшығы барлық денесіне бірқалыпты жабылған. Түбіті жоны мен бүйірінде аздап көрінеді.
|
|
4
|
Бүйірлеріндегі қылшығы сиректеу
|
|
3
|
Бүйірлеріндегі және жотасындағы қылшық түктері сиректеу
|
|
2
|
Түк жабынының ұзындығы шаруашылықтағы селекцияланатын типке тәнемес; түк жабыны сирек.
|
|
1
|
2–5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 22-қосымша
Сасық күзендердің түк жабынының түсін бағалау
|
Бағасы, балл
|
Белгі сипаттамасы
|
|
|
Седеп түсті тип
|
|
5
|
Жалпы түсі көкшіл-сұр реңкті ақшыл-сары. Қылшық түгінің түсі қара. Түбіт түктерініңұштары ақшыл-сары, сұр.
|
|
4
|
Көкшіл-сұр реңкі байқалмайды.
|
|
3
|
Түк үлпегі сарғыш реңкті.
|
|
2
|
Қылшық түктері қоңыр реңкті.
|
|
1
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
|
|
Алтын түсті тип
|
|
5
|
Жалпы түсі ашық-қызғылт сары. Қылшық түктері қара. Түбіт түктерінің ұштары ашық-қызғылт-сары
|
|
4
|
Жалпы түсі қызғылт сары. Қылшық түктері қара.
|
|
3
|
Жалпы түсі ақшылт-сары реңкті қызғылт сары. Қылшық түктері қара.
|
|
2
|
Қылшық түктері қоңыр реңкті.
|
|
1
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
|
|
Пастель түсті тип
|
|
5
|
Жалпы түсі көкшіл-сұр реңкті ақшыл-сары. Қылшық түктері анық қаныққан көгілдір реңкті ақшылт-қоңыр түсті. Түбіт түктерінің ұшы ақшыл-сары, сұр.
|
|
4
|
Қылшық түктері ақшыл-қоңыр, түк үлпегінде көкшіл-сұр реңкі байқалмайды.
|
|
3
|
Қылшық түктері қоңыр, түк үлпегі қызғылт-сары немесе ашық қызғылт-сары түсті.
|
|
2
|
Қылшық түгі қара-қоңыр, түк үлпегі қызғылт-сары немес ашық қызғылт-сары
|
|
1
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 23-қосымша
Сазқұндыздың өлшемі мен дене бітімін бағалау
|
Бағасы, балл
|
Өлшемі мен дене бітімі
|
6 айлық жастағы сазқұндыздың ең аз тірідей салмағы, килограмм
|
|
Аталықтар
|
Аналықтар
|
|
10
|
Аса ірі мықты
|
5,8
|
5,4
|
|
9
|
Аса ірі мықты
|
5,5
|
5,1
|
|
8
|
Аса ірі мықты
|
5,2
|
4,8
|
|
7
|
Аса ірі мықты
|
4,9
|
4,5
|
|
6
|
Аса ірі мықты
|
4,6
|
4,2
|
|
5
|
Ірі, мықты
|
4,3
|
3,9
|
|
4
|
Дәл солай
|
4,0
|
3,6
|
|
3
|
Орташа, мықты
|
3,7
|
3,3
|
|
2
|
Ұсақ, мықты
|
3,4
|
3,0
|
|
1
|
Кез келген өлшемде дене бітімі әлсіз
|
-
|
-
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 24-қосымша
Сазқұндыздың мамықтану сапасын бағалау
|
Бағасы, балл
|
Белгі сипаттамасы
|
|
1
|
2
|
|
5
|
Серпінді жабынды түгінің биіктігі орташа, арқа түк үлпектерін, бүйірлерін, құрсағын және аяқтарының ішкі жағын толық жауып тұрады. Құрсақ жағында қылшық түктерінің қысқа болуы ескеріледі. Түк үлпегі жібектенген, құрсақ жағы өте қалың, ұзындығы 10 миллиметрден кем емес; арқа жағында қалың немесе сирек түктері болғаны ескеріледі.
|
|
4
|
Құрсақ жағындағы түк үлпегі қалың, ал арқа жағында сиректеу немесе сирек.
|
|
3
|
Құрсағындағы түк үлпегінің ұзындығы 8-ден 10 миллиметрге дейін.
|
|
2
|
Құрсағында сиректеу немесе жабынды түктері түбітін толық жаппайды.
|
|
1
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 25-қосымша
Сазқұндыздың мамықтану түсін бағалау
|
Тұқым, тип
|
5 балл
|
4 балл
|
3 балл
|
2 балл
|
1 балл
|
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
|
Стандартты
|
Жабынды түктері жылтыр, сұрғылт-қоңырдан қара қоңыр немесе қоңыр түске дейін. Арқа және құрсақ бөліктерінің түк үлпегі көгілдір реңкті қоңыр, түк ұзындығы бойына біркелкі (теңбілсіз) боялған.
|
Түбіт түктерінің түсінде теңбілділіктің болуы ескеріледі.
|
Құрсағының түк үлпегі аздап қара қызыл және қызыл өңді қоңыр.
|
Құрсағындағы түк үлпегі әртүрлі қара-қызыл немесе қызыл өңді қоңыр.
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
|
Сарғыш түсті s s (t t ), с t деп түсті s a (t t )
|
Сарғыш сұрғылт реңкті , жабынды түктерінің ұшы таза ақ . Түк үлпегінің түсі сарғыш.
|
Сарғыш. Таза түсті. Жабынды түктерінің ұшы ақ. Түк үлпегінің түсі сарғыш.
|
Сарғыш. 4 балға қарағанда түс тазалығы төмендеу. Жабын түктерінің ұшы ақшылдау. Түк үлпегінің түсі ақшыл-сарғыш.
|
Әртүрлі өңді қоңыр түсті. Жабынды түктерінің ұшы ақ емес. Түк үлпегінің түсі түрлі реңкті қоңыр.
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
|
Қар түсті аа s s (Vvt t, Vvt t, s a Vvt t )
|
Таза ақ қарлы . Түбіті таза аппақ .
|
Таза ақ. Түбіті ақ
|
Аздап сарғыш реңкі байқалатын ақ түсті. Түбіті ақ.
|
Анық байқалатын ақшыл сары немесе сарғыш реңкті ақ түсті
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
|
Әзірбайжандық ақ (Ww)
|
Денесінің барлық бөлігінде жабынды және түбіт түктері таза – ақ.
|
Көз, құлақ және жая жағындағы жабынды түктері аздап пигменттелген. Түбіті таза ақ түсті.
|
Көзі және жаясының тері бөліктерінде (бірақ денесінің 10% бөлігінен аспайды) жабынды және түбіт түктері пигменттелген
|
Пигменттелген түк жабыны денесінің 10-нан 30% аралығындағы бөлігін алып жатыр.
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
|
Италияндық ақ түсті a a (t t )
|
Жабынды және түбіт түктерінің ақ түсі аздап ақшыл сары бірқалыпты реңкті келге
|
Жабынды түктері ақ , түк үлпегінің түсі аздап ақшыл сары реңті ақ түсті .
|
Жабынды түктері ақ . Түк үлпегінің түсі анық байқалатын ақшыл сары реңкті ақ түсті .
|
Жабынды түктері ақ . Түк үлпегінің түсі ақшыл сары
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
|
Алтын түсті (Vv)
|
Алтын түсті. Түк үлпегінің түсі ашық алтын түсті. Арқа және құрсақ түктері өңінің реңкі арасында айырмашылығы шамалы.
|
Алтын түсті. Түк үлпегі ашық алтын түсті. Арқа және құрсақ түктері өңінің реңкі арасындағы айырмашылығы орташа.
|
Алтын түсті. Түк үлпегі ашық алтын түсті. Арқа және құрсақ түктері өңінің реңкі арасындағы айырмашылығы жоғары.
|
Арқа және құрсақ арасындағы айырмашылығы қандай болса да жабынды түктерінің түсі сары, ақшыл-сарғыш, қоңыр сарғыш
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
|
Бірыңғай қара түсті (ZZ)
|
Қара дерлік. Түк жабынында стандартты боялған дақтары жоқ. Керексіз реңктері жоқ таза түсті. Түк үлпегі қоңыр-сұрғылт.
|
Қара дерлік. Түк жабынында стандартты боялған дақтары жоқ. 5 балдықтан қарағанда тазалығы төмендеу. Түк үлпегі қоңыр-сұрғылт.
|
Қара дерлік. Түк жабынында стандартты боялған дақтары жоқ. Қоңыр теңбілдері бар.
|
Қара дерлік. Түк жабынында стандартты боялған дақтары жоқ. Қоңыр реңкті немесе сары дақтары бар.
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
|
Қара түсті (Zz)
|
Қара түсті. Қажетсіз реңктері жоқ таза түс. Түк үлпегінің түсі қоңыр-сұрғылт. Бас және бүйір түк жабынында стандартты-боялған бөліктері бар.
|
Қара дерлік. Түс тазалығы 5 балдық талаптардан қарағанда түсі төмендеу. Түк үлпегі қоңыр-сұр. Бас және бүйір түк жабынында стандартты боялған бөліктері бар.
|
Қара дерлік. Қоңыр реңктері бар. Бас және бүйір түк жабынында стандартты боялған бөліктері бар.
|
Қара дерлік. Қоңыр реңктері немесе сарғыш дақтары бар. Бас және бүйір түк жабынында стандартты боялған бөліктері бар.
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
|
Пастель түсті s s ss (Zzt t, ZZt t, aa aaZzt t, ZZt t, s a s a Zzt t, ZZt t
|
Қоңыр түсті . Түк үлпегі сұрғылт реңкті қоңыр түсті .
|
Аздап қара - қоңыр реңкі бар қоңыр түсті . Түк үлпегі сұрғылт реңкті қоңыр түсті .
|
Қоңыр қара - қоңыр реңкті . Түк үлпегі ақшыл сары .
|
Сарғыш теңбілдері бар қоңыр түсті . Түк үлпегі ақшыл-сары.
|
2-5 балл талаптарын қанағаттандырмайды.
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 26-қосымша
Сазқұндыздардың түк үлпегінің биіктігі бойынша біркелкілігін бағалау
|
Бағасы, балл
|
Белгі сипаттамасы
|
|
5
|
Арқа және құрсақ түбіттері ұзындығының арасындағы айырмашылығы 2 миллиметрден кем
|
|
4
|
Арқа және құрсақ түбіттері ұзындығының арасындағы айырмашылығы 2-ден 4 миллиметрге дейін
|
|
3
|
Арқа және құрсақ түбіттері ұзындығының арасындағы айырмашылығы 4-тен 6 миллиметрге дейін
|
|
2
|
Арқа және құрсақ түбіттері ұзындығының арасындағы айырмашылығы 6-дан 8 миллиметрге дейін
|
|
1
|
Арқа және құрсақ түбіттері ұзындығының арасындағы айырмашылығы 8 миллиметрден артық
|
Торда өсірілетін терісі бағалы
аңдарды бонитирлеу жөніндегі
нұсқаулыққа 27-қосымша
Жас сазқұндызды шығу тегі бойынша бағалау
|
Бонитирлеу (бағалау) көрсеткіштері
|
Бірінші сынып төлі
|
Екінші сынып төлі
|
Үшінші сынып төлі
|
|
Аталықтар
|
Аналықтар
|
Аталықтар
|
Аналықтар
|
Аталықтар
|
Аналықтар
|
|
Ата-енесінің сыныбы
|
бірінші
|
екінші
|
Ата-енесінің біреуі бірінші сыныпты, ал екіншісі екінші сыныпты
|
Барлық қалған үйлесімдер
|
|
Дене бітімі
|
Мықты
|
Мықты
|
Мықты
|
Мықты
|
Мықты
|
Мықты
|
|
Әртүрлі жастағы тірідей салмағы, килограмм
2 айлық
3 айлық
4 айлық
5 айлық
6 айлық
|
1,7 және одан жоғары
2,6 және одан жоғары
3,3 және одан жоғары 3,9 және одан жоғары 4,3 және одан жоғары
|
1,5 және одан жоғары
2,4 және одан жоғары
3,0 және одан жоғары
3,5 және одан жоғары
3,9 және одан жоғары
|
1,5 және одан жоғары
2,4 және одан жоғары
3,1 және одан жоғары
3,7 және одан жоғары
4,0 және одан жоғары
|
1,3 және одан жоғары
2,2 және одан жоғары
2,8 және одан жоғары
3,3 және одан жоғары
3,6 және одан жоғары
|
екінші сыныпты төлдерден салмағы бойынша төмен
екінші сыныпты төлдерден салмағы бойынша төмен
екінші сыныпты төлдерден салмағы бойынша төмен
екінші сыныпты төлдерден салмағы бойынша төмен
3,9 және одан жоғары
|
Араларды бонитирлеу жөніндегі нұсқаулық
1. Осы Араларды бонитирлеу жөніндегі нұсқаулық (бұдан әрі – Нұсқаулық) «Асыл тұқымды мал шаруашылығы туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 13-бабы 4) тармақшасына сәйкес әзірленді және араларға бонитирлеу жүргізуді нақтылайды.
2. Араларды бонитирлеуді бонитерлер-сыныптаушылар жүргізеді.
2-тарау. Араларды бонитирлеуді ұйымдастыру
3. Араларды бонитирлеу мынадай белгілердің кешені бойынша жүргізіледі: аралардың бал ұясындағы мінез-құлқы, бейбітшілік сүйгіштігі, үйірленуі, өнімділігі, қысқа төзімділігі.
4. Бағалау осы ұяларды көбейткен аналық балараға беріледі.
5. Аралық бағалау жылына кемінде 4 рет, белсенді маусым кезеңінде жүргізіледі және көктемгі ревизия актісін ресімдеуден басталады және күзгі ревизия актісін ресімдеумен аяқталады.
6. Бонитирлеу кезінде балара ұяларын қарап-тексеру процесі сыртқы ауа температурасы 15 о С-тан төмен емес температурада жүргізіледі.
7. Бонитирлеу кезінде баларалардың тұқымдылығын аудандастырылған тұқымдардың морфометриялық және фенотиптік белгілері бойынша немесе генетикалық паспорттау деректері негізінде бағалайды.
8. Әрбір селекциялық аналық балара сәйкестендіру нысаны ретінде белгіленуі қажет. Белгі түсі аналық балараның туған жылына байланысты болады және жалпы қабылданған болып табылады. Аналық балараны және оның өндірушісін (иесін) неғұрлым дәл сәйкестендіру мақсатында түрлі нысандар мен типтегі белгілерді пайдалануға жол беріледі.
9. Аналық баларалардың тұқымдылығы, сыныпты және тестілеу нәтижелерін көрсете отырып, селекциялық жарамдылығы туралы деректер орталықтандырылған ақпараттық базада сақтауға және өңдеуге жатады. Орталықтандырылған сақтау деректері мүдделi тұлғаларға ақпараттық қолжетімділік принципіне сәйкес беріледі. Селекциялық-асыл тұқымдық жұмыстың деректерін жинау, өңдеу және сақтау әрбір кезеңде ақпараттық технологияларды пайдалана отырып жүргізіледі.
3-тарау. Топтар мен желілердің аналық із бастаушы асыл тұқымды балара сыныптарын сипаттау
10. А сыныбы. Екі жақ тектерден шыққан, тұқымға тән жұмыскер баларалар мен еркек балараларды көбейтетін, тестілеу тобы бойынша орташадан (орташадан 100%-дан астам) төмен емес барлық көрсеткіштер бойынша бағасы бар аналық баларалар. Тектердің екі ұрпағы бойынша тұқым-тектік қадағаланды және бірінші желідегі барлық тектердің В-дан төмен емес, екіншісі Сb -дан төмен емес сыныбы бар.
11. В сыныбы. Екі тектерден шыққан, тұқымға тән жұмыскер баларалар мен еркек балараларды көбейтетін, өнімділігі бойынша (барлық көрсеткіштердің ішінен) тестілеу тобы бойынша орташадан жоғары (орташадан 100%-дан астам) бағасы бар аналық баларалар. Аналық балара жағынан екі ұрпағы бойынша тұқым-тектікқадағаланады және барлық тектер Сb -ден төмен емес.
12. C сыныбы. Шығу тегі белгісіз немесе белгілі аналық шығу тегі бар, тұқымға тән жұмыскер балараларды көбейтетін аналық баларалар. Бұл ықтимал асыл тұқымды пайдалануға жарамдылығы туралы бағдарламаның қорытындысына сәйкес: желінің аналық із бастаушысы ретінде, аналық балараны өндіру үшін, одан әрі селекция үшін бұл сыныптың аналық баларалары 3 кіші сыныпқа бөлінеді,.
С сыныбының аналық баларасы жүйеге кіші сынып көрсетіле отырып енгізіледі: Са, Сb немесе Сс. Осы сыныптардан немесе Са сыныбындағы аталық баларамен ұрықтандырылған олардың ұрпақтарынан (ұшып кетуден, қолдан ұрықтандырудан кейін) немесе басқа сыныптардан (Е сыныбынан басқа) селекцияның бастапқы кезеңінде тестілік топтар құрылады.Кіші сыныптарға бөлу тестілеу топтарын қалыптастыру кезінде ескеріледі. Әдетте топтар бір кіші сыныптың аналық балараларынан құрылады.
13. D сыныбы. Шығу тегі белгісіз немесе аналық балара шығу тегі белгілі, тұқымға тән еркек балараларды шығаратын аналық баларалар.
14. Е сыныбы. Қазақстан Республикасының аумағына әкелінген, шыққан елінің асыл тұқымдық куәлігі немесе екіжақтағы тектер бойынша тұқым-текті растайтын құжаты бар және аналық балара нөмірі бойынша деректерді немесе ақпараттық ресурсқа сілтемені қамтитын аналық баларалар. Жұмыскер баларалардың тұқымдық белгілерінің типтігіне тексеруден өткеннен кейін ұсынылған асыл тұқымды аналық баларалар кіші сыныбы көрсетіле отырып, С сыныбына жатқызылуы мүмкін; жұмыскер баларалар мен еркек баларалардың тұқымдық белгілерінің типтілігі расталған кезде В сыныбына жатқызылуы мүмкін.
4-тарау. Асыл тұқымдық көбеюге жол беру
15. Асыл тұқымдық көбеюге А сыныбындағы аналық балараларға жол беріледі.
16. А сыныбындағы аналық баларалар өсімді молайту үшін болмаған немесе жеткіліксіз болған жағдайда, тестілік топтар құрылған жағдайда В немесе С сыныбындағы аналық баларалар қолданылады. Са сыныбындағы аналық балараларды аталық ұялар ретінде де, аталық ұялар тобын қалыптастыру үшін қолданылатын аналық ұрғашылардың өсімін молайту үшін де пайдалануға жіберіледі. Осы аталық ұялардан шыққан еркек балараларды типтілікке қосымша зерттемей пайдалануға болады.
17. Шығу тегі белгілі D сыныбындағы аналық баларалар тек еркек балараны өндіру үшін асыл тұқымдық көбейтуге жіберіледі; шығу тегі белгісіздерітек сынамалы будандастыру үшін жіберіледі.
5-тарау. Жұмыскер баларалар мен еркек баларалардың тұқымдық белгілерінің типтілігін айқындау мақсатында морфометриялық өлшеулер үшін сынамаларды іріктеу және сақтау тәртібі
18. Сынамалар кем дегенде 50 дарақ (жұмыскер баларалар немесе еркек баларалар) бағаланатын аналық баларасы бар балара ұясынан алынады. Іріктеме репрезентативті болуы тиіс, басқа балара ұяларынан бөгде баларалар мен еркек баларалар ұшып келуі байқалған немесе олар қоныстанған ұялардан сынама алу ұсынылмайды. Әдетте 5 күннен асқан, ашық түсті және түктілігімен ерекшеленетін жас баларалар немесе еркек баларалар таңдалады.
19. Сынамада бағаланатын аналық баларасы бар ұяның нөмірі, ақпараттық дерекқордың деректері, омарта нөмірі және аналық балараның туған жылы (бар болса), омартаны есепке алу журналының деректері көрсетіледі. Зерттеу үшін іріктелген үлгілерге үлгілерді жинау орны мен жинау күні көрсетіле отырып қол қойылуы тиіс. Үлгілер қысқа мерзімде мұздатқышта сақталуы мүмкін немесе ұзақ сақтау немесе генотиптеу үшін 70% этил спиртіне салынады .
6-тарау. Препараттарды дайындау және қанат көрсеткіштерін өлшеуді жүргізу тәртібі
20. Препараттарды дайындау кезінде балара денесінен оң жақ алдыңғы қанатты бөліп алады және оны төсеніш шыныға глицерин жағылған жолаққа немесе мөлдір жабысқақ таспаға (скотч) қояды. Осылайша, кем дегенде 50 қанатты қояды және талдау үшін осы Нұсқаулыққа қосымшада көрсетілген ара қанаттарын дайындау үлгісіне сәйкес жабын шынысымен немесе жабысқақ таспамен жабады.
21. Ара қанаттарының цифрлық нұсқасы орталықтандырылған сақталуы және ақпараттық базада өңделуі тиіс.
7-тарау. Аналық баларалардың тұқымдық белгілерге типтілігін және селекциялық жарамдылығын айқындауға арналған жабдық
22. Зерттеулер статистикалық деректерді өңдеудің толық жиынтығы: орташа мәні, мәндердің шашыраңқылығы, орташа квадраттық ауытқу, вариация коэффициенті, сенімділік аралықтары бар ақпараттық бағдарламаларды қолдана отырып, араның кіші түрлерін (Apis Mellifera) анықтау әдістерімен жүзеге асырылады:
23. Тұқым стандарты бекітіледі және республикалық палатаның интернет-ресурсында орналастырылады.
24. Ақпараттық бағдарламалар вариациялық қисық, диаграммалар түріндегі деректердің графикалық түрде берілуін, сондай-ақ селекциялық жұмыс жүйесіне енгізу және субъектілер мен асыл тұқымды материалды сатып алуға қызығушылық танытқандар арасында алмасу үшін PDF форматы түрінде берілуін қамтуы тиіс.
25. Бағдарламалармен жұмыс және зерттеуге арналған препаратты дайындау процесінің егжей-тегжейлері пайдаланушы нұсқаулығында сипатталады.
8-тарау. Селекцияланатын белгілерді бағалауға арналған бастапқы деректер
26. Аналық балараның асыл тұқымды құндылығы туралы қорытынды бастапқы деректер негізінде, оларды заманауи ақпараттық құралдармен өңдеу нәтижелері бойынша қалыптастырылады.
27. Балара ұяларының өнімділігі және мінез-құлық сипаттамалары туралы бастапқы деректерді омарташы әрбір селекциялық белгінің балдарында (1-ден 4-ке дейін) формалданған бағалау түрінде ұсынылады. Абсолютті бағалау емес, тестілеу тобындағы осы белгінің орташа мәнімен салыстыру маңызды. Топта бір жерде орналасқан және біркелкі күтімді қамтамасыз ететін кемінде 10 ара ұясы болуы керек. Тестілеу аяқталған кезде топ 6 ұядан кем болмауы керек. Азықпен, балшырындар және тозаң көздерімен қамтамасыз ету деңгейі селекциялық белгілерді толық көрсету үшін жеткілікті болуы керек.
9-тарау. Баларалардың мінез-құлқы
28. Баларалардың мінез-құлқы мынадай белгілер кешені бойынша бағаланады: баларалардың бал ұясындағы мінез-құлқы, үйірге бейімділігі, бейбітшілік сүйгіштігі. Бағалау қалыпты ауа райы жағдайында жүргізіледі. Бұл белгілер ара ұясын ашқан сайын бағаланады.
29. Аналық балараның асыл тұқымдық құндылығы туралы қорытынды бастапқы деректер негізінде, оларды қазіргі заманғы ақпараттық құралдармен өңдеу нәтижелері бойынша қалыптастырылады. Объективтілік үшін бір маусымда кем дегенде 4-5 бақылау қажет, әсіресе бейбітшілік сүйгіштігі төмен, бірақ жақсы бал өнімділігі бар селекциялық топтарда. 1,5; 2,5; 3,5 аралық бағалаулар қолданылуы мүмкін.
30. Бұл белгілерді жақсы немесе жаман деп түсіндіруден аулақ болу керек. Бәрі тек селекция мақсаттарына байланысты. Агрессиялық көбінесе бал өнімділігімен тікелей байланысты және оны кемшілік деп санауға болмайды. Тұқымдық белгі бола отырып, ол басқа балараларды өсіру қандай да бір себептермен шығынды болатын жерлерде балара ұяларын сақтауға көмектеседі. Маңызды ескерту: қорғаныш жабдықтары және балараларын түтінмен айдауға арналған арнайы құрылғы баларалармен күнделікті жұмыс кезінде қажетті техникалық қауіпсіздік элементтері болып табылады.
31. Бал ұясындағы мінез-құлық:
4 балл, ұяда өте тыныш отырғандар;
3 балл, ұяда тыныш отырғандар немесе аралардың қозғалысы шамалы;
2 балл, ұядағы мазасыз мінез-құлық немесе жақтаудың бұрыштарында немесе төменгі тақтайшада шоқтарды түзей отырып, ұясынан ағады;
1 балл, баларалар ұясынан ұшып шығады және ұяда немесе балара ұясында жүреді.
32. Бейбітшілік сүйгіштік:
4 балл, өте бейбіт сүйгіш, түтін мен қорғаныш костюмін қолдану қажеті жоқ;
3 балл, бейбіт сүйгіш, түтінді аз мөлшерде қолдануға және ашық бет торымен жұмыс істеуге болады. Баларалар шақпайды;
2 балл, баларалар жетерліктей агрессивті, жұмысты жалғастыру үшін түтін мен қорғаныш киімдерін қолдану қажет;
1 балл, баларалар өте агрессивті, көп түтінсіз, қорғаныш киімінсіз және қолғапсыз жұмыс істеу мүмкін емес, шағу омартадан алыс жерде де болады.
33. Үйірленуі. Үйір - бұл ара өсіруші стандартты технологиялық әдістерді қолданудан аулақ бола алатын балара ұяларындағы табиғи инстинкттің көрінісі болып табылады. Оның көрінісі туралы деректер маусым бойы жиналады және нәтиже барлық бақылаулар арасындағы ең төменгі балл болып табылады:
4 балл, маусым бойы бірде-бір аналық байқалмады;
3 балл, ашық аналықтар байқалды, олардың жұлынуы немесе ұяның кеңеюі үйірленуді тоқтатады;
2 балл, үйірлену тек аналықтарды жұлып алу және ұрпағын алып қойғанда ғана тоқтатылады;
1 балл, ара ұясы омарталанды.
34. Өнімділік. Жалпы жағдайда бал өнімділігі ең үлкен экономикалық маңызы бар деп бағаланады. Балара сүті, тозаңы, балтозаңы, желімі бойынша өнімділік арнайы бағдарламаларда орын алуы мүмкін.
Бағаланатын аналық баларасы бар балара ұясының бал өнімділігі барлық белсенді кезеңдегі тауарлық балдың жиынтығы ретінде килограммен есептеледі. Баларалардың бірге жайғастырылмағаны немесе ұшып келмегені дұрыс.
35. Өз өнімділігі ұялар тобы бойынша орташасымен салыстырылады (жалпы өнімділік, топтағы ұялар саны). Балара ұясының және топ бойынша орташасының өз өнімділігін бөлудің бір бөлігі осы белгі бойынша балдық бағалау үшін негіз болып табылады:
4 балл, бал өнімділігі топ бойынша орташадан жоғары;
3 балл, бал өнімділігі топ бойынша орташадан болмашы өзгеше;
2 балл, бал өнімділігі топ бойынша орташа көрсеткіштен төмен;
1 балл, бал өнімділігі орташа көрсеткіштен едәуір төмен.
36. Қысқа төзімділігі. Қысқа төзімділік деп баларалардың мерзімді табиғи сынақ ретінде қысқа төзімділік қабілеті түсініледі. Көктемге қарай балара ұяларының әлсіреуі өнімділікке әсер етеді. Бағалау күзгі ревизия кезінде баларалар ұясына баларалар отырған жақтаулардың санын және көктемгі ревизия кезеңінде отырған жақтаулардың санын салыстыру арқылы жүргізіледі.
Қысқатөзімділік қыстауға дейін және одан кейінгі ұялардың күшінде айырмашық бойынша балмен бағаланады:
4 балл, күзгі және көктемгі кезеңдегі баларалар отырған жақтаулардың саны іс жүзінде сәйкес келеді;
3 балл, көктемгі ревизиядағы баларалар отырған жақтаулардың саны күзгі ревизиямен салыстырғанда 25-тен астам пайызға азайған;
2 балл, көктемгі ревизия бойынша баларалар отырған жақтаулардың саны 50% пайызға дейін азайған;
1 балл, баларалар отырған жақтаулардың саны 50%-дан астамға азайды немесе балара ұясы жойылды.
Араларды бонитирлеу
жөніндегі нұсқаулыққа
қосымша
Талдау үшін аралар қанаттарын дайындау үлгісі
Консультации
